2010-02-19

---

رێبەری گەلی كورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان پێرێ چاوی بە پارێزەرانی كەوت و سوپاسی ملیۆنان كەسی كرد كە بۆ ریسوا كردنی 11مین ساڵوەگەری گەلەمەكۆمەی15 شوباتی نێونەتەوەیی ڕژانە سەر شەقامەكان و جەختیشی لەوە كردەوە كە تێكۆشان و خۆراگری گەل، گەلەكۆمەكەی مایە پووچ كردووە. گووتیشی: هیوای بە بەرقەراربوونی ئاشتی هەر ماوە بەڵام پێویستە مرۆڤ بۆ هەموو پێشهاتەكانیش لە ئامادەباشیدا بێت. ئۆجەلان بانگی لە پارتی دادوگەشەپێدان كرد كە كۆتایی بە ئۆپراسیۆنەكانی گرتن و دەستەبەرسەر كردن بێبێت. رێبەری گەلی كورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە 11یەمین ساڵوەگەری گەلەكۆمەی 15ی شوباتدا بەم شێوەیە بیروبۆچوونی خۆی دەربری: خۆراگری و بەرخۆدانی گەلەكەمان بووە هۆی ئەوە كە گەلەكۆمەكە ئەنجامەكانی خۆی نەپێكێ. بەو گەلەكۆمەیە ویستیان پاكتاوم بكەن، ئەگەر كارێكی وا بە ئەنجام بگەیشتایە، ئەوە قۆناغێكی خوێناوی و پشێوی دەستی پێدەكرد، بۆ پۆچەڵكردنەوەی گەلەكۆمەكەش ژیانم لە هەلومەرجێكی دژوارو سەختدا بردە سەر، بۆیە بە دڵنیاییەوە دەتوانم بڵێم كە لە ئەنجامی بەرخۆدانێكی بە هێزو خاوەنداریتی گەل، مەترسی پاكتاوكردنی كوردان و قڕكردنی سیاسیان لە ئارادا نەماوە. گووتیشی: ئەو هێزانەی كە گەلەكۆمەكەیان ئەنجامداوە، بەتەما بوون نەتەوە - دەوڵەتی بچووكی گرێدراوی خۆیان دامەزرێنن و بەم شێوەیەش هەرەس بە تێكۆشانی ئازادی بێنن، بەڵام ئەگەر چارەسەری پرسی كورد لە چوارچێوەیەكی دیمۆكراتیدا ئەنجام بدرێت، ئەوە ئەو جۆرە سیاسەتانەش مایەپووج دەبن. ئۆجەلان سەبارەت بە باری تەندروستیەكەی و هەڵومەرجی زیندانی ئیمرالی بەم شێوەیە دوا: باری تدروستیم هیچ گۆرانكاریەكی ئەوتۆی بەسەردا نەهاتووە، شەوان ناتوانم بخەوم، هەناسەم تەنگە، زۆر ئارەقە دەكەم، نەخۆشیەكانی پێشووم هەروا بەردەوامن، چونكە شوێنەكەم وەكو چاڵێك وایە، هەوڵ دەدەم كە بەرگە بگرم، منیان ئاگادار كردۆتەوە كە هەڵومەرجی شوێنەكەم بگۆڕن. دەتوانم 3 جار لە هەفتەیەكدا دیدار لەگەل ئەو هەڤاڵانە ئەنجام بدەن كە ماوەیەك بەر لە ئێستا بۆ ئێرە گوازراونەتەوە.
لە دڕیژەی لێدوانەكەیدا ئۆجەلان گووتی: هیوامان بە بەرقەراربونی ئاشتی هەرماوە، بەڵام پێویستە مرۆڤ بۆ هەموو پێشهاتێكی چاوەرواننەكراویش ئامادە بێت، هەمدیسان دووپات دەكەمەوە كە پەكەكە بریاڕ دەدات چۆن هەڵسوكەوت لە گەڵ رووداوەكاندا بكات، ئەو پێشهاتانەی كە تا وەرزی بەهاری داهاتوو دەكەونەوە زۆر گرنگن. ئێمە هەوڵ دەدەین بەر لە قۆناغی شەڕو پێكدادان بگرین، ئەڵبەتە ئەو هەوڵانە یەكلایانە بەئەنجام ناگەن. من هەمیشە ئامادەم بۆ هاوكاریكردن لە پێناو هەوڵەكانی چارەسەریدا، تا ئێستا لەو بوارەدا كەمترخەمیم نەكردووە، بەڵام لەمەودوا دەشێ كە هەڵومەرجی تەندروستیم بوار نەدات كە ئەو هەوڵانە بەردەوام بكەم، بە زەحمەت هەناسە دەكێشم، ئەو رەوشە چەندە بەردەوام دەبێت، نازانم؟ بەڵام هەوڵ دەدەم كە درێژە بە خۆراگریم بدەم. ئەمەو ئۆجەلان بانگی لە حكومەتی ئاكەپەی كرد كە هەڵمەتی گرتن و گوشارەكان راوەستێنێ و گووتی: پارتی دادوگەشەپێدان ناچارە هەندێ شت بكات، بەڵام چەندە ئامادەیە بۆ ئەو كارە نازانم، هەروەها ناشزانم كە چەندە توانیوویەتی باوەری جەماوەرەكەی بۆ لای ئەو‌ قۆناغە راكێشیت كە بیری لێدەكاتەوە، ئەو هێزانەش هەن كە لە دژی گۆرانگاری تێدەكۆشن، بەڵام پێویستە ئاكەپە لەو بوارەدا بوێرو بریاردەربێت و بە هێز هەڵسوكەوت لە گەل رووداوەكاندا بكات، بۆیە بانگەوازی لە ئاكەپە دەكەم كە یەكسەر كۆتایی بە گرتن و گوشارەكان بێنێت، ئەو هەنگاوانە بنێت كە لە خزمەتی چارەسەریدان. ئاكەپە لەلایەكەوە پەنا بۆ گرتن و گوشار دەبات، لەلایەكی دیكەش ناچارە گۆرانكاری ئەنجام بدات، ئاكەپە ئازاری ئەو كارە دەكێشێت. ئێمەش هەوڵ دەدەین چارەسەری دیمۆكراتی لە توركیا پێك بێنین و ئەمەشیان رێچكە و رێباز‌مانە. ئۆجەلان ڕایگەیاند كە چۆن بیر لە چارسەری دەكاتەوەو سەرنجی بۆ سەر بۆشایی سیاسی لە توركیا ڕاكێشاو ووتی ئەگەر كورد و هێزەكانی دیموكراتی ئەو بۆشاییە پڕ نەكەنەوە، شەڕ دژوار دەبێ، مرۆڤ زیاتر دەكوژرێن، ئەگەر پەرە بە ئاشتی نەدرێ، پێدەچێ كە شەڕێكی زۆر سەخت دەست پێبكات، هەوڵەكانی ئێمە بۆ پێك نەهاتنی ئەوەیە. ڕێبەری گەلی كورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان چەمكی چارسەری دیموكراتی لە 3 پرەنیسپ دا وەها ڕاڤە كرد: نەتەوەی دیموكراتی، چەمكی نەتەوەیەكە كە لە هیچ نەتەویەك لەسەر نەتەوەیەكی تر باڵادەستی نابێ، بە زۆرەملێی نایتوێنێتەوە، گەل و كەلتورەكان پێكەوە ڕەزامەندیانە پێكەوە دەكەونە پەیوەندیەوە، تێكەڵ بە یەك دەبن، یەكتر لەنابەن، رێز لە یەك دەگرن و یەكتر تەواو دەكەن، لە ولاتێكی دیموكراتیدا مرۆڤەكان بێ ئەوەی كە سنورەكان بكەنە تەگەرە، بێ دروست كردنی پرسی سنورەكان، پێكەوە دەژین، بە كۆماری دیموكراتیش ئەوە تەواو دەبێ، ئەو چەمكەی ئێمە بۆ دیموكراتیزە بوونی رۆژهەڵاتی ناوین بە هەمان ڕەنگە. ئۆجەلان سەرنجی بۆسەر بۆشایی لە توركیا ڕاكیشاو وشیاریدا كە ئەگەركورد و هیزە دیموكراتیەكان ئەو بۆشاییە پڕ نەكەنەوە شەڕ سەخت دەبێ و مرۆڤی زیاتر دەكوژرێ و هەڵسەنگاندێكی وەهای كرد: لە توركیا بۆشایی هەیە، ئەگەر كوردو هیزە دیموكراتیەكان ئەو بۆشاییە پڕ نەكەنەوە شەڕ سەخت دەبێ و مرۆڤی زیاتر دەكوژرێن، بەڵام ئەگەر ئەو بۆشایی پڕ بكرێتەوە ئەو كاتە لە توركیا لە سەرئاشتیەكی هەمیشەیی واتادارو درێژخایەن دەكرێتەوە، لە توركیا دەبێ لەو بابەتەدا هێلێكی هاوبەش پێك بهێنرێ و گەڵالە بكرێ، نا ئەگەر هیزە نەژاد پەرست و فاشیستەكان وەك جەهەپە و مەهەپە ئەو بۆشاییە پڕ بكەنەوە، ئەو كاتە دۆخەێك دێتە ئاراوە مرۆڤ لە ژێر باری دەرنەچێ و لە شوێنی چارسەری خراپتر دەبێ.
ئۆجەلان چەپەكانی سەردەمی 1965 -68ی وەك نموونە هێنایەوەو ووتی، دەبێ بۆشایی لە لایەن دیموكراتە ڕادیكالەكانەوە پڕ بكرێتەوە، لە كاتی 1965 - 68دا بێژەی چەپی ناوینیان دروست و زەقیان كردەوە، لاوانی شۆڕشگێڕی ئەو كاتە لە سەر ئەو مەسەلەیە بونە خاوەن هەڵوێستێكی زۆر توند، هەڵومەرجی ئێستا جیاوازترە، دەبێ دیموكراتە ڕادیكالەكان بۆشاییەكی هەیە پڕی بكەنەوە، بیانەوێ دەكرێ لە نێو پارتی ئاشتی و دیموكراتی بەدەپە، بیانەوێ لە نێو پارتی سیوان دا دەكرێ جێ بگرن، چی دەكەن بیكەن، گرنگ ئەوەیە كە ئەو بۆشاییە پڕ بكەنەوە، دەبێ بەدەپە نەبێتە وەك پارتەكانی پێش خۆی، دەبێ خۆی ڕزگار بكات لە ڕووخساری پارتە نەتەوەیی و پارتەكانی پێش خۆی، لە سەردەمی نوێ دا دەكرێ خۆی وەك پارتێكی ڕادیكاڵی دیموكراتی توركیا رێكخستن بكات، ئەو پرۆژەی هێلی تێكۆشانی هاوبەشە، پرۆژەی كوردان و دیموكراتە ڕادیكالەكانە، تەنانەت دیموكراتە محافەزەكارەكانیش دەكرێ لەنێویدا بەشداری بكەن، دەبێ دیموكراسی لەنێو خۆیان دا پەیڕەو بكەن و كاری پێبكەن، ئەگەر پەرە بە تێكۆشانی هابەش نەدرێ ، ئەوا ناچارم بلێم كە ئەوە كاریگەری ئەرگەنەكۆنە. ئۆجەلان ڕایگەیاند كە لایەنگەلی وەك عەولەویەكان و بزوتنەوەی 10ی كانوون بە ئاگاییەوە دەجولێنرێن و نابنە پارت.
ئۆجەلان داوای كرد كە بەدەپە رێژەی دەنگەكانی زیاتر بكات و بیری هێنایەوە كە لە ساڵی 1993ەوە هەوڵ بۆ چارەسەری دەدا لەسەر ئەوەش ووتی: هێشتاش هەموو شت دوایی نەهاتووە، هێشتاش هیوای چارەسەریمان هەیە، بەڵام ئێرە توركیایە مرۆڤ نازانێ كە كەی چی ڕوودات، ئەگەر پەرە بە ئاشتی بدرێ، زۆر واتادار دەبێ، تەنانەت كاریگەری تا پاكستان و یەمەنەیش دەچێ بۆ هەموو دەڤەرێك دەبێتە نموونەی مۆدێلێك، ئەگەر نا، پەرە بە ئاشتی نەدرێ پێدەچێ كە پەرە بە قۆناغی شەڕ بدرێ، ئێمە هەوڵی ئەوە دەدەین كە ئەوە پێك نەیەت. ئۆجەلان ڕایگەیاند كە ئەو بە پێشنیاری چارەسەری دیموكراتی ئامانجیان دیموكراتیك كردنی رۆژهەڵاتی ناوینە. ئۆجەلان داوای كرد كە لە ئێراق كۆنفرانسێكی ئاشتی و یەكێتی دیموكراتی پێك بێ، ئەگەر یەكێتی دیموكراتی پێك نەیەت، مەترسیەكی مەزن چاوەڕێی كوردان دەكات و كورد ڕووبەڕووی قڕ كردن دەبنەوە. ئۆجەلان بۆچونەكانی خۆی دەربارەی وڵاتانی تری سەردەستی كوردستان ڕاكیشاو بۆچونەكانی وەها دەربڕی و ووتی: لە ئێران دەست بە كردەوەی بكەری نادیار كرا، دۆخی ئێران وەك توركیای ساڵانی 90كانە، ئەوە شتێكی زۆر مەترسیدارە، سەرەخۆشی لە گەلەكەمان دەكەم لەوێ لەسەر ئەو سێدارەدانانەی ئەنجام دەدرێ، بەرێزەوە هەڵوەستە لەسەر بەرخودانیان دەكەم، دەكرێ رێ و شوێنی ئاسایشی خۆیان بگرن و بكشێنەوە زاگرۆس، ئەڵبەتە ئەوە بۆ ژنان و منداڵان ناڵێم، بەڵام ئەوانەی دەبنە ئامانج دەكرێ ‎رێ و شوێنی خۆیان بگرن، پیرومنداڵان دەكرێ لە گوندەكان بمێننەوە؛ بەڵام ئەوانەی دەبنە ئامانج دەكرێنە بكشێنەوە زنجیرەكانی زاگرۆس. ئۆجەلان سەرنجی بۆ سەر مەترسیەكانی نەبوونی دیموكراسی لە ئێراق ڕاكیشاو پێداویستی یەكێتی دیموكراتی دەربڕی و ووتی‎: لە ئێراق دەكرێ كۆنفرانسێكی ئاشتی و یەكێتی دیموكراتی پێك بێ، سبەینێ كاتێ ئەمریكا لەوێ بكشێتەوە، عەرەبەكان ‌هێرش دەكەنە سەر كوردان، كورد ڕووبەروو كۆمەڵكوژین، هەر بۆئەوەش كۆنفرانسی ئاشتی و یەكێتی دیموكراتی پێشنیار دەكەم، هەموو گەلانی ئەوێ، عەرەب، كوردو ئەوانی تر، هەموو دەكرێ لەو كۆنفرانسەكەدا كۆببنەوەو یەكێتی خۆیان و ئایندەیان دیار بكەن و گفتوگۆ لەسەر ئەو بابەتانە بكەن بە فراوانی، لە دۆخێكی پێچەوانەدا، مەترسیەكی مەزن چاوەرێی كوردانە، دوای لە سێدارەدانی سەدام حسێن مەترسی سەر كوردان كەم نەبۆتەوە، بە پێچەوانەوە زۆرتر بووە، ئەگەر كاروباری ئاشتی و یەكێتی دیموكراتی پێك نەیەت، هەوڵی بۆ نەدرێ، شتگەلێكی هیتلەر لەبەرامبەرجولەكەكان كردیان، عەرەب هەمان شت بە سەری كوردەكان دێنن، هەروەها بۆ سوریاش دەڵێم با ڕێكخراوە بوون، پاراستنی خۆیان باشتر بكەن، لەو چوارچێوەیەدا سڵاو لە گەلەكەمان لە ئێران و سوریاو ئێراق دەكەم. ئۆجەلان هەڵوێستەكانی لەبەرامبەر كوردان بە سەر سێ بەشدا پۆلین كوردو ڕایگەیاند كە سیاسەتی نكوڵی و قڕ كردنی ساڵەكانی 80 و 90 كان لەسەر كوردان بێ ئەنجام ماوەو ووتی: ئەوەی دووەم هەڵوێستە لە باكووری ئێراق، ئاوا كردنی نەتەوە دەولەتۆكەیەكی بچوكە و لەوێ حساب كردنی هەموو كوردە، سیاسەتێكی بەو شێوەیە سیاسەتی ئینگلیزەكانە، ئامانجی سەرەكی ئەو سیاسەتەش پاكتاو كردنی پەكەكەیە، لە توركیاش بە سەر دەتەپەدا چون و هەوڵیاندا دەتەپە لاتەریك و تەنیا بكەن، لە پارچەكانی تر گوشاری زیاترین هێنا و هەوڵیاندا پێداویسیتەكانی ئەو سیاسەتە جێبەجێ بكەن، هۆكاری جێبەجێ كردنی سێدارە لە ئێران ئەو سیاسەتە، لەسێدارەكانی ئەم دواییە ئەو رۆژانە پێك هات كە ئەحمەد دادود ئۆغلو چووە ئێران، ئەوە پاداشتێك بوو بۆ توركیا، بەڵام زۆر بە ئاسانی دەتوانم بلێـم ئەو سیاسەتەی ئەوان سەرنەكەوت، ئێمە ئەو هەولەمان پوچ كردەوە، هەر بۆ ئەوەش سوپاسی گەلەمان دەكەم، دلسۆزی ئەو ڕەنگەیان ، تیكۆشان و بەرخودانیان ئەو سیاسەتەی پوچ كردەوە ، ئێمە لەم قۆناغەدا بە هێز بووین ، ئەگەر ئەو سیاسەتەی ئەوان بگەشتایه ئامانجی، ئەو دۆخە وەك دۆخی ئێراق، ئیران، ئیسرائیل و فەلەستین، بەڵام هەڵوێستی بە سەبرمان لێرە و تێكۆشانی گەل، ڕێ بەو سیاسەتە گیرا، هێلی چارەسەری دیموكراتیمان پێشكەوت. ڕێبەری گەلی كورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان ئەم هەفتەیە دەربارەی سێ مۆدێلی رێكخستنی كوردان بۆچونی خۆی دەربڕی و ووتی، كۆنگرەی كۆمەڵگەی دیموكراتی تەنیا بۆ كوردانی گۆرەپانی كۆمەڵگەی مەدەنیە.
ئۆجەلان ڕاشیگەیاند كە كەجەكە رێكخرابونی هەموو پارچەكانەو لەوانەیە كە ئێستا وەك لە یاسا بەدەر مامەڵەی لەگەل بكەن؛ بەڵام ئەگەر ئاشتی بەرقەرار بێ، ئەوە دەكرێ كەجەكە بەشداری پرۆسەكە ببێ. رێبەری گەلی كورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان ڕوداوەكەی مەدەنی مەمی 16 ساڵی كە لە سەمسور بە ساغی ژێر خۆڵ كرا، بە بیری هێنایەوەو ئاماژەی بەوە كرد كە سەمسور ناوەندی تەریقەتی مەزیلەو ووتیشی دەبێ كە پەیوەندی ئەو تەریقەتە بەو ڕەشە كۆژیەوە هەبێ. دەرباری منداڵانی كچ كە دەڕفرێنرێن، گەلی وشیار كردەوە كە پاراستنی رەوای خۆیان بكەن و پەرە بە رێكخراوە بوونی خۆیان بدەن. ئۆجەلان ووتی؛ دەبێ كۆنگرەی كۆمەڵگەی دیموكراتی دەربارەی ئەو پرسە كۆمەڵایەتیەی بەو شیوەیە كاروبار بەرێوە ببات و جارێكی تر ووتی، كە كۆنگرەی كۆمەڵگەی دیموكراتی و بەدەپە و كەجەكە سێ رێكخستنی جیاوازن.
ئۆجەلان لەسەر بابەتەكە بۆچونەكانی وەها دەربرێ: كۆنگرەی كۆمەڵگەی دیموكراتی ریخكستنی كوردانە لە بواری كۆمەڵایەتی، كەلتوری، ئابوری، وەرزشی و هونەری دایەو ئەو تۆڕە رێكخستنیە تەنیا پەیوەندی بە كوردانەوە هەیە، یاساییە، پشتڕاست بە ئاشكرایی كاركردن، گۆڕەپانی كۆمەڵگەی مەدەنی كوردانە، بەدەپەش پارتێكی سیاسیە ئاشكرایەو گوتاری بۆ تەواوی توركیایە، لە نێوان ئەو و كەجەكەدا پەیوەندی نییەو دەبێ نەشبێ، بەڵام دەبێ دوژمنایەتیش نەكات، دەبێ بێ ترس بڵێ، ئەركی من دوژمنایەتی كردن نییە، دەبێ لەو بارەیەوە ڕوون بێ، كەجەكە بە شیوەیەكی گشتی بەواتای تۆڕی رێكخستننی هەموو پارچەكانی وڵاتە، رێكخستنێكی چەكدار، نهێنی و نایاساییە، ئێستا كەجەكە نایاسایی لە قەڵەم دەدرێ؛ بەڵام ئەگەر پەرە بە پرۆسەی ئاشتی بدرێ ئەوە بەشداری پرۆسەی دیموكراتیانە دەبێ. ئۆجەلان یادی ئەو كەسانەشی كردەوە كە لە تێكۆشانی ئازادی گەلی كوردا ژیانیان لە دەستداوە، سڵاوی لە بنەماڵەی مەمەد قەرەسونگور كرد، كە لە ئەنجامی شەڕی نێوان پارتی و یەكێتیدا لەساڵانی 1980 دا ژیانی لەدەستدابوو. ئۆجەلان سەرەخۆشی لە بنەماڵەی نەجمی ئۆرال و كەمال ئاغچا كرد كە لە ناوچەی كۆپی موش ژیانیان لەدەستداو لەدواییشدا وەك هەموو جارێك سڵاوی ئاراستەی گیراوان كرد.

مه‌یلی بکه‌ بۆ هاوڕێکه‌ت چاپی بکه