2008-04-17

---

بەشی پێنجەم و كۆتایی
كورداندنی/ ئازاد گەرمیانی
پرسیار: هێنریك، ئێستا دەستت لەسەر برینەكە دانا، منیش
هەستم بەو نزیكایەتییە رۆژهەڵاتییە كردووە، كاتێك بۆ یەكەمین جار باست لەفەلسەفەی هیندۆسی و ئۆبنشادو فێدنتا كرد، پێداگریت لەسەر شارەزایی گۆڕانی مرۆڤ لەگەڵ گەردووندا كردبوو، كە بەرهەڵستی فراوانبوونی فەلسەفەكە دەكات، لەرێی شارەزاییەوە، پاشان پەیوەندیت بەتێبتەكانەوە كرد، ئەوەش پێوانە بەدەرە چونكە ئەوان پشتگیری پیادەكردن دەكەن، بەڵام فەلسەفەیەكی سەمەرەیان لەپشتییەوە هەیە، باكگراوندێكی ئەدەبی و سەرگوزشتەی دەوڵەمەندییان هەیە كە تۆماركراوە بەنووسین و فەلسەفەی بنەمایە بۆ ژیان.
وەڵام : بەڵێ، ئیرەییم بەتوانای لەخواترسە تێبیتییەكان دەهات، لەسەر گوەزەركردن لەهەر رۆژگارێكدا چارەنووس و ژیان بۆیانی هەڵبژاردبێت، وادیارە توانای خۆراگرییان تەنها لەمانەوەدا نەبوو بەس، بەڵكو لەسەر گەشەكردن بەرێگەیەك وەكو نمونەیەكی بێ وێنە وەهابوون بۆ خەڵكی دیكەش، ئێمە كەسەیری ژیانیان دەكەین دەپرسین دەبێ چۆن چۆنی و بەو شێوە ژیانە پەیوەست بوونە لەو سەردەمە ئاڵۆزو شڕو شیتاڵبووەدا، لەوانەیە بەهۆی فەلسەفە سەرەتاییەكەیانەوە بوبێت كەئاوێتەی فەلسەفەی بودایی لەگەڵ ئەو مەشق و وەرزشە یۆگاییانەی فەلسەفەیان كردبوو بەژیانی ناخی مرۆڤ.
كاتێك لەسەر ئاوەزی رۆژئاوایی لێدوانمدا، مەبەستم ئەوەبوو ئێمە زۆرجار پاش ئەوەی بیردۆزێك دەخوێنینەوە:" باشە من ئێستا لەبیردۆزەكە تێدەگەم، پێویستە بیردۆزەكە لەگەڵمدا بگونجێت، پاشان لەم سنوورە دەوەستین"، بەراستی ئەمە فەلسەفەیەكی زیندوو نییە وابزانم ئێمە لەماوەی سێ سەدەی ئەم دوواییەدا زیادەڕۆییمان كردو لەسەر تایبەتمەندێتی پەتییانەی ئەپستمۆلۆژیاو بایەخی بیرۆكەكان لەئاوەزی مرۆڤدا لەسەر حسابی ژیان وەكو شێوەیەكی زیندوو، بۆیە چەندین ئاوەزی مەزن بەبودایشەوە، وتویانە هونەری ژیان بەپلەی یەكەم دێت، بۆیە گرنگ توانستە لەسەر دۆزینەوەی رێگەكان كە توانای هەڵهێنجانی بیرۆكە چاكەكانی هەبێت، كەبەهۆیەوە دەگەینە لوتكەی كەسایەتیمان، هۆشمان دەگۆَڕێت تاكو دروست ببین.
لەبەر ئەم هۆیە لەم دوواییەدا وەكو هاوتەریبێكی فەلسەفە ژینگەییەكەم، ئەوەی كە ناوی یۆگای ژینگەییم لێناوە، شیمكردۆتەوە، لەیەكەم ساتەوە كاتێك یەكێك گوێی لەم زاراوەیە دەبێت، وادەزانێ جۆرێكە لەگەمەكردن، بەڵام وانییە هیچ بیرۆكەیەكی چاك، یان بنەمای چاك، دانایی چاك نییە مرۆڤ بتوانێت لەمێشكیدا هەڵگری بێت، ناكرێ بەچاكی بزانین ئەگەر فێری چۆنییەتی ژیانمان نەكات، هەروەها بەدانایی دانانرێت ئەگەر نەبێتە داناییەكی زیندوو.
دۆزینەوەی رێگەیەك بۆ وەرگێڕانی بیرۆكەیەكی جوان بەرەو توێژەكانی ناخت لەخودی خۆیدا كردارێكی داهێنەرانەیە، لەبەر ئەم هۆیە داوامكرد كەوا پێویستە لەسەرمان دەست بەگواستنەوەی ریشەییانە بكەم لە كولتورەكەماندا، ئەوەی كە ناوی پەیڕەوی بابەتییانەم لێناوە بەرەو پەیڕەوی بەشداریكردن، سەرتاپای ژیان بەشداریكردنە، هەرچی پەیڕەوی بابەتیانەیە بەمانایەك لەماناكان، ئەم بیرۆكەیە رەتدەكاتەوە، لەتوێی پەیڕەوی بابەتییانە تایبەت بۆ خۆمان، هەموو شتێك بۆ بابەتییانە دەگۆڕێت، جیا دەكرێتەوە، لەئەزمونگە دادەنرێت و بەنەشتەری شیكردنەوە نەشتەركاری لەسەر دەكرێت، لەبەرامبەردا پەیڕەوی بەشداریكردن لەسەر هاوسۆزی دێتە دامەزراندن، لەسەر تێگەیشتنی ژیانەكەیتر بەزمانی تایبەتمەندی خۆی، لەتێگەیشتن لەتێكڕای یەكێتی ناوەوەی كارەكە، ئەو پەیڕەوێكی گشتگیرییە، ئەوە پەیڕەوێكە داواكراوە لێت بەرپرسیارێتی هەمووان لەئەستۆ بگری، ئەگەرهاتو هۆشیار بیت كەتۆ بەشێكی لەهەمووانی مەزن، پێویستە بەرپرسیاری هەمووان هەڵبگری.
یۆگای ژینگەیی كە پەرەم پێداوە بەشێكە لەو پەیڕەوی بەشداریكردنە، بۆ نەشونماكردنی تەواوی پەیڕەوی بابەتییانە ماوەیەكی زۆری خایاند تاكو بەو رادەیەی ئێستای گەیشتووە لەزانستگەكانماندا، بۆیە پێویستیمان بەسەردەمێكی درێژتر هەیە بۆ گۆڕینی روانینە نوێیەكان تاكو ببنە ستراتیژیەتی بەشداریكاری كە لەو رێیەوە توێژینەوەو فێربوونەكانمان لەسەر بیرۆكەی بەشداری و هاوسۆزی و میهرەبانی دابمەزرێت، لەجیاتی توێكاری و دانان و جیاكردنەوە.
پرسیار: هێنریك، بەبۆچونی من وەكو فەیلەسوفێكی رۆژئاوایی خاوەن بیركردنەوەیەكی یەكتایی رۆژهەڵاتیانە دێتە بەرچاو؟
وەڵام: كاتێك بەروانینێكی گشتگیری تەماشای پەرەسەندن دەكەیت، دەگەیتە ئەو فامەی كەوا یەك رێڕەوی گشتگیرە، (ئەنكسا گۆراس)ی هاوڕێت كە مامۆستای (سۆكرات) بوو دێتەوە یادت، (ئەنكسا گۆراس) وای زەند دەكرد هەموو شتێك ئاوەزە، لەدوای ئەوەوە مێژووی فەلسەفە رێچگەی پێشكەوتنی بڕی و چەند لقێكی لێبووەوە، هەرچی ئێستایە كاتێك سەیری ئاستی بایەخی ئاوەز لەداهێنانی بەشداری گەردووندا لەپرۆسەیەكی دروستكردنی رووداوەكاندا دەكەیت، لەو وتەیەماندا كە دەڵێین لەخاڵێكی دەستنیشانكراوی شیكردنەوەدا ئاوەز لەژیان خۆی جیا ناكرێتەوە، ئەم ئەندێشەكردنە ناوی ئاوەز (3)ی لێدەنێم، گەڕانەوە بۆ وتووێژی پێشووترمان ئاوەز بەو پێیەی بەشداری درێژەی واقع دەكات، بیرۆكەی ئاوەز لەلای (ئەنكسا گۆراس) بایەخێكی وەهای هەیە، شیانی ئەو ئەندێشەكردنەی بیركردنەوەیە لەو باوەڕەی كەناوی یەكێتی بوونی ئاوەزانە، ئەو باوەڕەی كە دووپاتی دەكاتەوە ئاوەز لەبنەماوە بەگشت سیمایەكی و فامكردنێكی واقعدا شۆڕبووەتەوە لەم ئەندێشەكردنەوە بۆ ئاوەز، دەتوانین زۆربەی دابەشكراوە ساختەو دووانە جۆراوجۆرە بۆماوەكانی (دیكارت) و ئەوانی دوای ئەویش چارەسەر بكەین، چالاكییە جۆربەجۆرەكانمان وەكو خۆشەویستی، لۆژیك، دروستكردنی جیهانە نوێیەكان، بەشێكن لەئاوەزەكە خۆی، ئێمە كاتێك بەچەند كارێكی جیاواز هەڵدەستین، هەمووان وەكو بەشێك لەئاوەزەكە بەتوانای جیاواز كاردەكەن.
پرسیار: تۆ وەكو بزانم باس لەئاوەزی گشتگیری دەكەیت، كە ئێمە پەیوەستین پێوەی؟
وەڵام: ئاوەزی گشتگیر، ئەمە راستە، كەئێمە چەند دیمەنێكین لێی و ئێمە ئاشكرای دەكەین، وابزانم بیرۆكەی دوولایەنی( ئەدفیتا) لەفەلسەفەی هیندۆسیدا دەكارێ راڤەیەكی ئاوەزانەی نوێی بۆ بدۆزینەوە، بەشێك لەپێداچوونەوەی بیركردنەوەم لەسروشتی ئاوەزو پێگەی لەگەردووندا بەم رێچكەیەدا هەنگاو دەگرێتەبەر.
پێویستە لەسەرمان سێ شت پێناسە بكەین لەیەك كاتدا: واقع و زانیاری و ئاوەز.
بۆ تێگەیشتن لەیەكێك لەم بەشانە ئێستا رۆشنایی دەخەینە سەر دووبەشەكەی دیكە، ئەندێشەكردنی ئاوەز چییەتی زانیاری و واقعیمان فێردەكات، بەپێچەوانەشەوە ئەندێشەیەكی دراو لەسەر زانیاری راستەوخۆ هێڵكێشی مەودای ئاوەزو مەودای واقعت پێدەبەخشێت، بەهۆی ئەوەوە بۆنمونە ئەگەر ئێمە بەهەڵە دەستمان بەئەندێشەكردنی واقع كرد وەكو جۆرێك لەمیكانزمی كاتژمێرێك لێمان دابڕابێت، راستەوخۆ ئەندێشەكردنێكی شێواومان لەسەر زانیاری دەستدەكەوێت، ئەندێشەكردنێك پێ لەسەر كەڵەكەبوونی رووداوە سروشتییەكان دەكاتەوە. هەروەها ئەندێشەكردنێكی زۆر پێچاوپێچمان لەسەر ئاوەز دەستدەكەوێت بەوپێیەی پەڕەیەكی سپییەو شارەزایی لەسەر تۆمار دەكرێت، دەبێ ئەوە بزانی كە هەر هەنگاوێكی سەرەكی هەڵە گشت كارەكە بەرەو پارچەبوون دەبات، ئەمەش لەگەڵ كولتوری رۆژئاوایی و فەلسەفەی رۆژئاواییدا روودەدات، پێویستە لەسەرمان دووبارە بنیادی بنێینەوە "من و تۆ".
پرسیار: كەواتە من و تۆ، تۆ دیسان پێشنیار دەكەیت ئاوەزەكانمان، ئاوەزە هەژارەكانمان خاوەنداری بكەین و تێگەییشتنمان فراوان بكەین سەبارەت بەوەی ئاوەزەكانمان توانای چەندێك كاركردنیان هەبێت؟
وەڵام : لەمنی وەربگرە، ئاوەزە هەژارەكانمان بەو هەژارییە نییە، ئەگەر رێگەمان پێدا مەزن بێت، ئەو مەزنایەتییەی هەیەتی و لەتوانایدایە.

مه‌یلی بکه‌ بۆ هاوڕێکه‌ت چاپی بکه