2008-04-17

---

بەشی چوارەم
كورداندنی/ ئازاد گەرمیانی
پرسیار/ زۆرجار باس لەگۆڕاندنی پەرەسەندن دەكەیت كەئازارو ژانی تێدایە، دیسانەوە دەتوانین ئەوە لەسەر پەرەسەندنی تاكەكان پیادە بكەین، مەبەستم تاقیكردنەوەی تاكانەو تایبەتمەندە بۆ ژیان و نەشونماكردن و پەرەسەندن، ئێمە زۆرجار كاتی ئازاراوی دەچێژین كاتەكان پڕژانن، لەگەڵ ئەوەشدا پاش ماوەیەك بۆمان دەردەكەوێت ئەوماوەیە قۆناخی نەشونماكردن بووە، دەتوانین چۆنیەتی تێپەڕكردنی ئەو قۆناخە وەكو تاكێك ببینین و دوای دەرچوون لەرێڕەوی ئازاروژان بەكوێ گەیشتین، كەسێكی دیكەمان لێدەرچوو، رێڕەوێكی پەرەسەندن لەسەر ئاستی تاك روویدا؟
وەڵام / وایە، بەڵام رووانینی بەزۆری ئاسانترە پاش روودانی كاتێك لەقۆناخی گواستنەوەو ئازارداین، ئەو ماوانە شێواون، چونكە ئێمە لەنێوان دوو قۆناخداین، لەنێوان دوو نمونەدا، ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاوبێت. پرسیار / پەند لەو پەرەسەندنە تاكانەیە بەهەمان رێگە پەیدا دەبێت، كەبەپێی ئەوپەرەسەندنە گەورەیە روودەدات، وابزانم ئەمە تێبینییەكی گرنگە پێویستە ئاماژەی بۆ بكرێت، پەرەسەندنی كەسێتی هەمان پەرەسەندنی ئەستێرەیین، ئەمەش دیسانەوە یارمەتی پەیوەستكردنی پەیوەندی راستەوانەی نێوان پەرەسەندنمان و پەرەسەندنی ئەستێرەو كۆسمۆس؟
وەڵام / مەترسییەك هەیە پێویستە بیری لێبكەینەوە، نەك پێشوازی لێبكەین، ئەویش ئازارە، بەڵام لەوانەیە هاوشانی نەشونماكردنی راستەقینەی ئازاربكات، چونكە ئازاری گواستنەوەیە لەباری بوونەوە، تیایدا دەحەوێنەوە بەرەو باری بونێكی نوێ، دروستبوون هەمیشە سەختە. نوێژێكی بودایی هەیە بەكردار داوای ئازاركێشان دەكات، چونكە رێیەكە بەرەو نەشونماكردن، واتە رێیەكە بەرەو بوژانەوە.
مایكڵ تۆمز: بەراستی ئەوە دەربڕینێكی جوانە. هێنریك: هەندێك جار پێویستیمان پێیەتی، ئەوە یارمەتیمان دەدات بۆ بینینی ئەشكەنجەكانمان، بینینێكی جیاوازانە بۆ تاقیكردنەوەی. با بەقوڵی لەفەرهەنگەكەمان بگەین، كەزۆرجار هەوڵی خۆبەدوورگرتن لەئازار دەگرێت بەهەر نرخێك بێت. ئەنجام ئەوەیە خۆدوورگرتن لە ئەشكەنجە نرخەكەی مەزن دەبێت، بەنەشونماكردنی جۆرێك لەسڕكردن، ئەوەش لەخۆیدا شێوەیەكە لەشێوەكانی ئەشكەنجە، لایەنگری ئەو دانپیانانە دەكەم بەئەشكەنجە وەكو ئامرازێك بۆ نەشونماكردنی زیندوویی لەجیاتی تووشبون بەپەتای سڕبوون كەبەرەو گرژبوونەوەو شێوەیەكی دیكەی ئەشكەنجەمان دەبات. بەكورتی چونكە دەژین و نەشونمادەكەین و دەگۆڕێین، پێویستە لەسەرمان خۆمان لەئەشكەنجە بەدوور بگرین، چونكە ئەمەیە چۆنیەتی دروستكردنی گەردوون، لەوانەیە كارەكە لەگەردوونی فریشتەدا جیاوازبێت، بەڵام بەم شێوەیە لەگەردوونی بونەوەری مرۆڤایەتی. پرسیار / لەوانەیە هەڵەبم لەمەدا، بەڵام هەستم وایە ئێمە زۆرجار بیر لەفەلسەفە دەكەینەوە، لایەنگری رووانینی دەكەین وەكو جۆرێك لەو بابەتانەی كەشیاوی خوێندنەوەن، بۆ ئەوە پەنا بۆ كتێب دەبەین و خوێندنەوەی فەلسەفەی یەكێك بكەین، ئەوەی نوسراوە و بەجێماوە بۆ چەند سەدەیەك لەسەردەمی هاوچەرخیشدا، ئەمە فەلسەفەیەكی تایبەتەو ئێمە خوێندنەوەی لەسەر دەكەین، لەو پرۆسەیەدا بەشێوەیەك بەشێك لەبەهای فەلسەفە لەدەست دەدەین، دەمەوێت باس لەچۆنیەتی رووانینت بكەیت سەبارەت بەپەیوەندی نێوان فەلسەفەو گوزەرانی ژیانمان، هەتاكو پەیوەندی توێژینەوەی فەلسەفە بەچۆنێتی گوزەرانی ژیانمان، ئایا فەلسەفە پەیوەندی بەكارەكانمانەوە هەیە؟
وەڵام / پەیوەندی زۆری هەیە، لەشێوازی رووانین بۆ فەلسەفە بەو پێیەی خوێندنەوەی بیرۆكەكانی رابردووە، ئەمە رێگەیەكی زۆر رێزدارەو زۆر باشە بۆ زانیاری گشتیت، بەڵام رێگەی دیكە هەیە، ئەوكاتە سەیری فەلسەفە دەكەیت و بەشێوەكانی ژیانی دادەنێیت، فەلسەفە خۆی شێوەیەكە لەشێوەكانی ژیان، ئەوەی ئەمڕۆ روودەدات دابڕاندنی فەلسەفەیە لەژیان، چونكە لەكۆمەڵگای گەردیلەیی و شڕوشیتاڵ بوومان هەموو شتێك لەهەموو شتێكی دیكە دابڕێنراوە، سەیرنییە رقمان لەرۆشنبیری بێتەوە. تارادەی رشانەوە هەموو شتێك دادەبڕێنرێت و شڕوشیتاڵ دەكرێت، فەلسەفە لەسەر تاقێك و ژیان لەسەر تاقێكی دیكە دادەنرێت، ژیانیش بەگشتی و زۆرجار بەكردار لەسەر تاق دادەنرێت، كاتێك كەباس لەپەیوەندی نێوان فەلسەفەو ژیان دەكەم وابزانم تەنیا نیم، لەكتێبە بچوكە جوانەكەیدا (ا. ف. شوماخەر) پێداگرییەكی زۆر بەهێز لەسەر ئەوە دەكات كەگرنگترین ئەرك لەم سەردەمانەدا دووبارە بونیادنانەوەی ئابووری نییە، بەوەی كەزیندوو پێویستە بەرادەی ئەوەی ناوی دووبارە بنیادنانەوەی میتافیزیكی یان ئایینی لێدەنرێت، بۆ رووانینی قوڵتر لەبناخە فەلسەفی و میتافیزیكیەكەو بینینی ئەو هەڵەیەی روویداوە، فەلسەفە بەم راڤەیە زیندووە، چونكە زۆربەی كێشەكانمان لەوێوە پەیدابووە كەئێمە لەسەدەی حەڤدەهەمەوە تادوایی سەیری گەردوون دەكەین، بەرێگەیەكی تەسك كەسنووری شوێنێك تیپەڕناكات، گەردوونیش وەكو هێمایەكی ئامێری لەشێوەی كاتژمێریكدا وێناكراوە، لەرووانگەماندا مانای گەردوونی كورت نەكردۆتەوەو بەپێی مانای كۆسمۆس و بەس، بەڵكو دیسانەوە مانای ژیانیشمان بەشێوەیەك خۆمان نامۆكردووە.
كەواتە ئەوەی هەوڵی دەدەم لەفەلسەفەی ژینگەییداو هی دیكەی كتێبدا پشكنینە لەچەند بناخەیەكی فەلسەفی و میتافیزیكی جێگرەوە، پێویستە لەسەرمان فامی ئەو رێگە ئامێرانەیە بكەین كەتاقانە رێگەیە نەك چاك ترینیان، كە لەرۆژانی ئەمڕۆماندا شاراوەیە، هەرچەندە چەند پاداشتێكی مەزنی دارایی پەیداكردووە، بەڵام لەماوەی درێژخایەنیدا بێهودەیە، پێویستە لەسەرمان حەوایەكی دیكە بدۆزینەوە، تەلارێكی دیكە لەدەوروبەریدا، رۆژگارو كۆسمۆس بنیاد بنێین، پێویستە ئەو تەلارە بۆ كۆسمۆس بێت تاوەكو ژیانمان لەتوێیدا هەناسە بدات، فەلسەفەكەمان هاوپشتی ژیان بێت، ئێمە پێویستمان بەپتەوكردنی پەیوەندی هاوژیان هەیە لەگەڵ كۆسمۆس و شێوەكانی دیكەی ژیان، ئەمەش لەتوێی گەردوونی ئامێرانەدا تەواوە نابێت، كەهەمووشتێكی بەنەشتەرگەی بیركردنەوەی شیكردنەوەماندا لەت و پەت كردووە.
فەلسەفە كەهاوپشتی ژیانە، فەلسەفەیەك هەوڵی هاندانی پەیداكردنی باوەڕێك دەدات لەسەر گەردوون، وەكو ماڵێك بۆ مرۆڤ وەهابێت و ئێمەش بەشێك بین لەچرۆكردنی گوڵی مەزنی پەرەسەندن، لەتوێی وەها باوەڕبوونێكدا لەبارەی گەردوونەوە، دوژمنایەتی شێوەكانی دیكەی ژیان نابین، بەتایبەتیش دژایەتییەكەی ناكەین.
لەسەر لوتكەی باوەڕی ئامێرانە بۆ گەردوون داروینیزمی كۆمەڵایەتیمان چاندووە"مرۆڤ گورگێكە مرۆڤ دەخوات"، ئەو دووباوەڕبوونە فەلسەفیانە بەپلەی نایاب لەرێی نسكۆیماندا كاردەكەن، ئەوەی دەیڵێم ئەوەیە"رەگوریشەی فەلسەفیمان تێرمان ناكات لەكێشەكانمان بێئاگایە، ئەركی سەرشانمانە ئەو رەگوریشانە لەبناخەوە بگۆڕین، سەرلەنوێ بیكەینە درەختێك تابمانژێنێ، پەیوەستمان بكاتەوە بەگەردوون و شێوەكانی دیكەی ژیان و چارەنووسی كۆتاییمان كەهەندێك ناوی خودایان لێناوە، ناتوانین لەگەردوونێكی پەرشوبڵاودا بژین، بەبێ ماناو مرۆڤ بەدوای مانادا دەگەڕێت، ئەمەش بەشێكە لەسروشتمان، لێرەوە دووبارە بیركردنەوە لەبناخەكانمان تەنها مەشقێكی هزرانە نییە، بەڵكو بەشێكە لەپشكنینمان لەمانا، ئەوە پێویستییەكی بوونەوەریمانە.
لەمبارەیەوە داوای لێبوردن لەوەی دەیكەم و بەس بەتەنیا رەتناكەمەوە بەڵكو بەپێچەوانەوە، بەبۆچوونی من بەشێكم لەشەپۆلێكی نوێ، ژیان خۆی سەرلەنوێ بەجەخت وەردەگرێت و دەیەوێت خودی خۆی لەچەند شێوەیەكی ماناداردا بنوێنێت، بەسادەیی دەیەوێت بگەشێتەوە، شانۆی ئاوەز رێزلێنانێكی بەرزە لەژیان، كەبەخشكەیی ناڕوات و بەس، بەڵكو توانای هەڵفڕینیشی هەیە. كاتێك گوێم لەگوتنەكەت بوو وایدەبینم فەلسەفەیەك هاوپشتی ژیان بێت، دەكارێ چەمكی بوونی بیركردنەوەی ئاوەزانە بەتەنیا خۆی تێپەڕبكات، پێویستە رەوتی (حەدس -- هەستیاری)یەكیشی لەتوێیدا جێی ببێتەوە، هەستیاری زۆرجاران كاتێ فەلسەفە وەكو تەرزێكی ئاوەزانەی نووسراو لۆژیكانە لەرەوتەكە دوور دەخرێتەوە.
لەوێناكردنی ئاوەز لەشانۆی ئاوەزدا سێ جۆر ئاوەز جیاواز دەكەمەوە، یەكەم ناوی ئاوەزی شیكاری یان گوتاری (DISCUISIVE)ی لێدەنێم. دووەم، ناوى ئاوەزى دروستكراوى كۆمەڵێك هەستیارى كە پەرەسەندن نەشونماى پێكردووە لێدەنێم. حەدس، میهرەبانى، نرخاندنى جوانكارییانە لە توێى ئاوەزى دووەمدان. دەتوانین تەنها بەبڕى ئەو بەهرە گونجاوانەى خاوەنین كار بەو دیاردە جۆر بەجۆرانەى گەردوون دەیكەن، ئەو بەهرانە بە هەستیارییە گونجاوەكانى ناو دەنێم، لەو رێیەوە سوود لە وزەكانى گەردوون دەبینین لەنێو ئەو بەهرانەدا حەدس، بیرتیژى، پەرچەكردارى سۆزاوى، گرنگى تایبەتیان هەیە. كاتێ هەر یەكێ لە ئێمە بەراستەوخۆى چاومان لە چاوى یەكدی دەبڕین زیاتر لەوەى بەچاو دەبینرێت دەبینین، هەمان كەسى دى بەگشتى دەبینین بەمانایەكە چیرۆكى كەسەكە بەگشتى دەخوێنینەوە چیرۆكى جۆرەكە بە گشتى دەبینین ئەمە زیادەڕۆى نییە لەبەر ئەوەى پەیوەندیەكان لەڕێى چاوەوە گرنگى بەشوێنەوە هەیە چونكە ئەم هەستیارییەى ناوەوە هەیە كە لەبونیادى چاومانەوە وەریدەگرێت و دەچێتە بونیادى ئاوەزمانەوە. دەتوانین چەندین وتوێژ كە لەچوارچێوەى پەتى وشەكان تێپەڕدەكات بەردەوامى بكەین.
لە ئاوەزى دووەمدا خۆشەویستى لە توێیدایە خۆشەویستى بەو وەسفەى دیاردەیەكى پەرەسەندووى بونیادگەرییە، لە هەمانكاتدا سۆزداریى و ئاوەزانەیە بەرادەى زیندووێتى نا ئاڵۆزى بوونەوەرى مرۆڤانە، خۆشەویستى لە نێوان دوو بوونەوەراندا جوان و ئاوەزانەیە لە یەك كاتدا، پێویستمان بە داواكاردنى لێبوردن نییە لێى، ئێمە پێویستمان بە پێشوازیكردنى هەیە.
مەودای ئاوەزی (2) گشت ئەو هەستییاریانە دەگرێتەوە كەپێشتر پەرەسەندن پەرەی پێداوە، لەسەرەتاكانی جوڵەی ئەمیباوە تاكو بلیمەتی ئەنیشتایین، ئاوەزی (2) تارمایی گشت ئەو هەستیارانەیە لەتوێی ئەم تارماییەدا ژیانی مرۆڤایەتی دەگوزەرێت، ئێمە پێویستیمان بەپەرەپێدانی چەمكێكی نوێ و بەرفراوانی هەیە بەرەو ئاوەزگەرایی تارماییەكە بەگشتی راڤەبكات، هەروەها گشت ئاوەزەكەش، ئێمە نامانەوێ دەست بەرداری ئاوەزگەرایی ببین و دژایەتی ئاوەز بكەین، یان سۆزداری ببین بەگشتی.سوورم لەسەر ئەوەی هەردوو لایەنی ئاوەزگەرایی و سۆزگەرایی بریتن لەدووربینی و ئاوەزكردنی پەتییانەو هەروەها لەچەند شارەزایەك كە پەرەسەندن و مرۆڤایەتی پەرەیان پێداوەو ئێمەش كاری پێدەكەین.
گشت ئەو هەستیاریانە دەبێت لەسەمفۆنیای ژیانێكی فراواندا تۆمار بكرێن، ئەو بەهرەو هەستییاریانەی دیكەش كە لەقۆناخی لەدایكبووندا بەتەواوی پێنەگەییبوون بخرێنە سەریان. (چاوی سێیەم) لەوانەیە ئەو هەستییارییەبێت كەیارمەتی رووانینی ئەودیوی سنووری رووانینمان بدات. ئێمە زۆرجار توانای بینینی ئەودیوی سنوری بینینمان هەیە، دیاردەی فامكردنی هەستەوەرانەی باڵا چۆن دەبێت ئەگەر دیاردەی رووانینمان سنووری بینینەكانی چاومان تێپەڕنەكات.
رێگەیەك هەیە بۆ تۆماركردنی گشت ئەو نەشونماكردنانە، لەنەشونماكردنی فرەجوڵەیی یەكەمی ئەمیباوە تاكو نەشونماكردنی بەهرەكانی سۆفیگەران و خاوەنی فامكردنی هەستەوەرانەی باڵا، كە لەتوێی تارمایی هەستییارییەكانی پەرەسەندندا ماقوڵن، وابزانین دەتوانین ئەوە بكەین و دەتوانین لەرێی ئاوەزەوە بەرگری لێبكەین. من بۆ خۆم بۆ پەلاماری ئاوەزگەرا تەسكەكان ملكەچ ناكەم ئەوان هەوڵى ترساندنمان دەدەن بەگەیاندنى ئەو هەواڵەى كە ئەو توێژینەوانە سنوورى تاقیكردنەوە تێپەڕێنن و بەرەو سۆفیگەرایى دەچن و توێژینەوەى ئاوەزانە نیین و شایانى مرۆڤایەتى نیین.
ئێمە پێویستمان بەسڵاوى پەرەسەندن هەیە بەگشت گوڵەكانیەوە پێویستمان بە رووانینێك هەیە مەزنایەتییەكەى لە توانستماندا بێت لەسەر میهرەبانى و لۆژیكى پەتى، هەروەها گەنجینەكانى پەرەسەندن و لە توانستماندا بە پەتیانە لۆژیك بكەین گەنجینەكانى پەرەسەندن زۆر فرەن، هەموو مافێكمان هەیە بەشمان تێیدا هەبێت، چونكە گوڵەكانى پەرەسەندن. هەروەها ئێمە بەرپرسین لە بەرگریكردن لەو بەشداریەى لە رەوتێكى ئاوەزانەدا.
پرسیار / هینریك، دەمەوێت بزانم ئەوەى مرۆڤ دەتوانێت بیكات گرنگترین دۆزینەوەى بیرۆكەكانەو هەوڵ دانە بەرەو دانایى؟ وەڵام / من دڵخۆشم بەو وتنەت، پێویستە ئەوە بزانین كە دۆزینەوەى بیرۆكەكان و پشكنین لەدانایى بەهایەكى زۆر مەزنى هەیە. بەڵام پێویستە لەم قۆناخە نەوەستین، ئێمە لە رۆژئاوا باوەڕێكى ترسناكمان هەیە بەوەى ببین بە سیسمۆرەى بچووك، خۆمان بەو بیرۆكە مەزنانە بەستوەتەوە باوەڕمان وایە كە ئێمە پاش خوێندنەوەى گشت ئەوانەو كەڵەكەكردنیان لەنێو قۆزاخە پەتییەكەمان، ئەو بیرۆكانە خۆیان ژیانمان باشترو ئاوەدانترو جوانتر دەكات. وابزانم قۆناخى دووەم توانینە لەسەر وەرگێڕانى ئەو بیرۆكانە بۆ چەند شێوازێكى ژیانمان، واى دەبینم فەلسەفە رۆژهەڵاتییەكان زۆر چاكترن لەم پرۆسەیەدا، ئێمە لە رۆژئاوا لەبیرمەندیدا درێژ دادڕین و لەپیادەكردنیبدا زۆر كورت بینین، هەرچى رۆژهەڵاتە هەروەكو زۆرجار هەست دەكەم بەپێچەوانەوەیە، ئەوان لە پیادەكردندا درێژ دادڕو لە بیرمەندیدا زۆر كورت بینن. لە رۆژئاوادا هاودژییەك دەبینیین تۆ ناتوانیت بیرۆكەیەك پیادە بكەیت. تا لێى نەگەیت، بەمەش بیردۆزەى مەزن و كورت دادەنێین و هەوڵدەدەین خۆمان قایل بكەین بیردۆزەكە راستە، بەڵام لە كۆتایدا ئیشى پێناكەین.

مه‌یلی بکه‌ بۆ هاوڕێکه‌ت چاپی بکه